Η εικόνα είναι γνώριμη σε πολλούς γονείς: ένα παιδί κλείνει τα αυτιά του σε δυνατούς ήχους, αποφεύγει συγκεκριμένα ρούχα γιατί «το ενοχλούν», αντιδρά έντονα σε απρόσμενο άγγιγμα ή δυσκολεύεται να μείνει σε χώρους με πολύ κόσμο, φώτα και φασαρία. Συχνά, η αντίδραση μοιάζει δυσανάλογη σε σχέση με το ερέθισμα. Όμως, στην αισθητηριακή υπερευαισθησία το ζήτημα δεν είναι η «συμπεριφορά» του παιδιού, αλλά ο τρόπος που το νευρικό του σύστημα επεξεργάζεται τις αισθήσεις: κάποια ερεθίσματα βιώνονται ως υπερβολικά έντονα, κουραστικά ή ακόμη και επώδυνα, με αποτέλεσμα το παιδί να υπερφορτώνεται και να απορρυθμίζεται.
Βασικά Σημεία–Κλειδιά
- Η αισθητηριακή υπερευαισθησία είναι νευροβιολογική αντίδραση, όχι επιλογή ή ιδιοτροπία.
- Μπορεί να αφορά ήχο, άγγιγμα, υφές, φως, γεύση, οσμές, κίνηση ή τη θέση του σώματος.
- Οι έντονες αντιδράσεις συχνά είναι προσπάθεια του παιδιού να προστατευτεί από αισθητηριακή υπερφόρτωση.
Τι είναι η αισθητηριακή υπερευαισθησία
Η αισθητηριακή υπερευαισθησία περιγράφει την κατάσταση κατά την οποία το νευρικό σύστημα αντιδρά πιο έντονα σε αισθητηριακά ερεθίσματα. Αυτό σημαίνει ότι ο εγκέφαλος δυσκολεύεται στην επεξεργασία των αισθητηριακών πληροφοριών, με αποτέλεσμα το παιδί να βιώνει ορισμένα ερεθίσματα ως υπερβολικά δυνατά ή ενοχλητικά. Η υπερευαισθησία μπορεί να είναι επιλεκτική (π.χ. μόνο στον ήχο) ή πολυαισθητηριακή (σε πολλές αισθήσεις ταυτόχρονα), και η έντασή της συχνά μεταβάλλεται ανάλογα με την κούραση, το στρες ή το πλαίσιο.
Υπάρχουν πολλά παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην επεξεργασία των αισθητηριακών ερεθισμάτων λόγω δυσλειτουργίας του νευρικού συστήματος. Η αισθητηριακή ολοκλήρωση και η ομαλή λειτουργία των αισθητηριακών συστημάτων είναι σημαντικές για την ανάπτυξη, τη συμπεριφορά και τη μάθηση στα παιδιά. Προβλήματα αισθητηριακής ολοκλήρωσης μπορεί να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα, καθώς τα παιδιά μπορεί να έχουν δυσκολίες στην κοινωνική προσαρμογή, μαθησιακές δυσκολίες ή προβλήματα συμπεριφοράς. Η δυσλειτουργία στην αισθητηριακή ολοκλήρωση μπορεί να οδηγήσει σε δυσκολίες που επηρεάζουν τη λειτουργικότητα και την αυτονομία. Το αιθουσαίο σύστημα και το ιδιοδεκτικό σύστημα παίζουν καθοριστικό ρόλο στην αισθητηριακή επεξεργασία και την κινητική ανάπτυξη, ενώ η αισθητηριακή διέγερση και οι αισθητηριακές εμπειρίες κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης συμβάλλουν στην οργάνωση του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος. Άτομα με αυτισμό συχνά έχουν δυσκολίες στην αισθητηριακή ολοκλήρωση, ενώ παιδιά μπορεί να έχουν διαφορετικές εμπειρίες και αντιδράσεις σε σχέση με άλλα παιδιά. Αυτές οι δυσκολίες μπορεί να επηρεάσουν τη συμπεριφορά, τη μάθηση και την κοινωνική αλληλεπίδραση. Υπάρχουν θεραπευτικές προσεγγίσεις που μπορεί να βοηθήσουν στην ολοκλήρωση των αισθητηριακών ερεθισμάτων και να βελτιώσουν την καθημερινότητα του παιδιού σας. Μια κατάλληλη θεραπεία μπορεί να βοηθήσει το παιδί σας να διαχειριστεί καλύτερα τις αισθητηριακές δυσκολίες. Η διάρκεια αυτών των δυσκολιών διαφέρει από παιδί σε παιδί και η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να οδηγήσει σε καλύτερα αποτελέσματα για το παιδί σας. Οι κινήσεις και οι αισθητηριακές εμπειρίες συμβάλλουν στην ανάπτυξη του νευρικού συστήματος και στην ολοκλήρωση των αισθητηριακών λειτουργιών, ενώ τα παιδιά μπορεί να έχουν διαφορετικές ανάγκες και προκλήσεις σε σχέση με άλλα παιδιά.
Αισθητηριακά Συστήματα
Το σώμα μας διαθέτει επτά βασικά αισθητηριακά συστήματα, τα οποία συνεργάζονται για να μας βοηθήσουν να αντιλαμβανόμαστε, να κατανοούμε και να ανταποκρινόμαστε στο περιβάλλον μας. Η σωστή αισθητηριακή επεξεργασία εξαρτάται από την ομαλή λειτουργία αυτών των συστημάτων και την ικανότητα του εγκεφάλου να οργανώνει τις πληροφορίες που λαμβάνει. Όταν υπάρχει δυσκολία σε κάποιο από αυτά τα συστήματα, μπορεί να εμφανιστούν διαταραχές αισθητηριακής επεξεργασίας, που επηρεάζουν τη συμπεριφορά, τη μάθηση και την καθημερινότητα ενός παιδιού.
Πώς φαίνεται στην καθημερινότητα
Υπερευαισθησία στον ήχο
Το παιδί μπορεί να αντιδρά έντονα σε:
- σκούπα, πιστολάκι, μίξερ
- καμπάνες, συναγερμούς, χειροκρότημα
- φασαρία στην τάξη ή σε πάρτι
- απρόβλεπτους ήχους (π.χ. κάποιος που φωνάζει ξαφνικά)
Τα προβλήματα ή οι δυσκολίες στην επεξεργασία των ηχητικών ερεθισμάτων μπορεί να οδηγήσουν σε αποφυγή ή έντονες αντιδράσεις. Συχνά κλείνει τα αυτιά, απομακρύνεται, κλαίει ή θυμώνει. Αυτό δεν είναι «υπερβολή», αλλά τρόπος να μειώσει την ένταση του ερεθίσματος.
Υπερευαισθησία στην αφή και στις υφές
Μπορεί να εμφανιστεί ως:
- αποφυγή ρούχων με ετικέτες, ραφές, κάλτσες
- δυσφορία σε αγκαλιά ή άγγιγμα χωρίς προειδοποίηση
- δυσκολία σε κόψιμο νυχιών, κούρεμα, πλύσιμο μαλλιών, που μπορεί να προκαλεί προβλήματα στην καθημερινή φροντίδα
- έντονη αντίδραση σε λοσιόν, αντηλιακό ή «βρεγμένα χέρια»
Οι δυσκολίες ή τα προβλήματα στην επεξεργασία της αφής συχνά επηρεάζουν σημαντικά τις καθημερινές δραστηριότητες και τη ρουτίνα του παιδιού.
Υπερευαισθησία στη γεύση και στην όσφρηση
Εδώ συχνά βλέπουμε:
- επιλεκτικότητα στη διατροφή, καθώς οι δυσκολίες ή τα προβλήματα στην επεξεργασία γεύσης και όσφρησης μπορεί να οδηγήσουν σε περιορισμένη διατροφή ή αποφυγή τροφών
- αποφυγή συγκεκριμένων υφών (π.χ. «μαλακά», «μυλώδη», «κολλώδη»)
- ευαισθησία σε έντονες μυρωδιές (φαγητό, καθαριστικά, άρωμα)
- αντιδράσεις που μοιάζουν «δραματικές» γύρω από το φαγητό
Υπερευαισθησία στο φως, στην κίνηση ή στην αίσθηση θέσης σώματος
Μπορεί να περιλαμβάνει:
- δυσφορία σε έντονα φώτα ή «πολύ φωτεινά» περιβάλλοντα
- αποφυγή κούνιας, τραμπολίνο, παιχνίδια κίνησης
- ζαλάδες ή ναυτία εύκολα
- δυσκολία να παραμείνει σε θέση (το σώμα του «ζητά» αλλαγή)
- δυσκολίες ή προβλήματα στο αιθουσαίο σύστημα και το ιδιοδεκτικό σύστημα, που μπορεί να επηρεάσουν την ισορροπία, τις κινήσεις και τη σταθερότητα του σώματος
- η αισθητηριακή υπερευαισθησία σε αυτά τα συστήματα μπορεί να επηρεάσει την καθημερινή λειτουργικότητα και τη συμμετοχή του παιδιού σε δραστηριότητες
Γιατί οι αντιδράσεις είναι τόσο έντονες;
Οι δυσκολίες ή τα προβλήματα στη ρύθμιση του νευρικού συστήματος μπορεί να οδηγήσουν σε έντονες αντιδράσεις στα αισθητηριακά ερεθίσματα. Όταν το παιδί υπερφορτώνεται αισθητηριακά, το νευρικό σύστημα περνά σε κατάσταση «συναγερμού». Εκείνη τη στιγμή δεν πρόκειται για έλλειψη συνεργασίας, αλλά για δυσκολία ρύθμισης. Γι’ αυτό μπορεί να εμφανιστούν έντονο κλάμα ή θυμός, άρνηση, «πάγωμα» ή φυγή, δυσκολία να ακούσει οδηγίες ή να ηρεμήσει, εκρήξεις που φαίνονται απότομες ή «χωρίς λόγο». Σε τέτοιες στιγμές, το πιο βοηθητικό δεν είναι να ζητήσουμε λογική εξήγηση, αλλά να μειώσουμε το ερέθισμα και να βοηθήσουμε το σώμα να επιστρέψει σε ρύθμιση.
Η κατάλληλη θεραπεία ή υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει το παιδί να διαχειριστεί καλύτερα αυτές τις καταστάσεις και να βελτιώσει τη λειτουργικότητα και την ευημερία του.
Παράγοντες που επιβαρύνουν την υπερευαισθησία
Η ένταση της υπερευαισθησίας αυξάνεται συχνά όταν συνυπάρχουν:
- κούραση ή έλλειψη ύπνου
- άγχος ή ένταση
- πολυαισθητηριακό περιβάλλον (κόσμος + θόρυβος + φως + κίνηση)
- απρόβλεπτες αλλαγές ή έλλειψη προετοιμασίας
- πίεση/βιασύνη, ιδιαίτερα σε δραστηριότητες φροντίδας
Η διάρκεια και η ένταση αυτών των δυσκολιών μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη λειτουργικότητα και την καθημερινότητα του παιδιού. Όταν τέτοια προβλήματα ή δυσκολίες παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να επιδεινώνονται και να επηρεάζουν ακόμη περισσότερο τη συμπεριφορά και την ανάπτυξη του παιδιού.
Πώς να υποστηρίξετε το παιδί στην πράξη
Μειώστε το φορτίο όπου είναι δυνατό
Η μείωση του αισθητηριακού φορτίου μπορεί να βοηθήσει σημαντικά το παιδί να διαχειριστεί την υπερευαισθησία.
- πιο ήρεμος χώρος μελέτης ή παιχνιδιού
- λιγότερα ερεθίσματα στο δωμάτιο (οπτικός «θόρυβος»)
- ρούχα χωρίς ετικέτες, με αποδεκτές υφές
- ακουστικά προστασίας σε χώρους με θόρυβο
Δώστε προβλεψιμότητα
- προειδοποίηση πριν από θορυβώδεις δραστηριότητες
- ενημέρωση πριν από αλλαγές
- «χάρτης» της εξόδου (π.χ. πόσο θα μείνουμε, τι θα κάνουμε)
Δημιουργήστε “γωνιά ρύθμισης”
Ένας ήρεμος χώρος, με χαμηλό φωτισμό και λίγα ερεθίσματα, μπορεί να λειτουργήσει ως ασφαλές σημείο αποφόρτισης. Το παιδί δεν αποσύρεται για να τιμωρηθεί, αλλά για να ξαναβρεί ρύθμιση.
Ενισχύστε στρατηγικές αυτορρύθμισης
Ανάλογα με την ηλικία, βοηθούν:
- βαθιά πίεση (με συναίνεση), βαριά κουβέρτα
- ρυθμική κίνηση (περπάτημα, μπάλα, τραμπολίνο) ή άλλες κινήσεις που προσφέρουν σταθερότητα και συμβάλλουν στη ρύθμιση του νευρικού συστήματος
- αισθητηριακές εμπειρίες, όπως δραστηριότητες που ενεργοποιούν διαφορετικές αισθήσεις, για ενίσχυση της αυτορρύθμισης
- μικρά διαλείμματα σε έντονους χώρους
- συμφωνημένο «σήμα» όταν χρειάζεται παύση
Αποφύγετε την ακύρωση
Αντί για «δεν είναι τίποτα», πιο βοηθητικό είναι: «Σε ενοχλεί πολύ αυτό, το καταλαβαίνω. Πάμε να το κάνουμε πιο εύκολο.» Η αποδοχή δεν σημαίνει ότι το παιδί θα αποφεύγει τα πάντα. Σημαίνει ότι θα μάθει να τα διαχειρίζεται με ασφάλεια.
Θέλετε έναν πλήρη οδηγό;
Δείτε το αναλυτικό μας άρθρο για τις αισθητηριακές δυσκολίες, με σημάδια υπερευαισθησίας, τρόπους υποστήριξης και πρακτικές προσαρμογές για το σπίτι και το σχολείο:
https://upbility.gr/blogs/blog/aisthitiriakes-dyskolies
Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Είναι «φάση» ή θα το έχει για πάντα;
Σε κάποια παιδιά, η αισθητηριακή υπερευαισθησία μειώνεται με την ωρίμανση και την υποστήριξη. Σε άλλα, η διάρκεια των δυσκολιών μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του παιδιού και μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα ή δυσκολίες στη συμπεριφορά και τη μάθηση. Ωστόσο, το παιδί μπορεί να μάθει στρατηγικές για να διαχειρίζεται αυτές τις δυσκολίες. Το κλειδί είναι να μην οδηγεί σε χρόνια αποφυγή ή απορρύθμιση.
Είναι το ίδιο με τη Διαταραχή Αισθητηριακής Επεξεργασίας;
Η αισθητηριακή υπερευαισθησία είναι ένα προφίλ αισθητηριακής επεξεργασίας. Η διαταραχή αισθητηριακής επεξεργασίας μπορεί να προκαλέσει προβλήματα και δυσκολίες στην καθημερινή ζωή των παιδιών, όπως αποφυγή ερεθισμάτων ή δυσκολία στη διαχείριση καθημερινών δραστηριοτήτων. Ο όρος «διαταραχή» χρησιμοποιείται σε κλινικά πλαίσια, αλλά δεν είναι πάντα επίσημη διάγνωση. Η κατάλληλη θεραπεία μπορεί να βοηθήσει στη βελτίωση της λειτουργικότητας και της ευημερίας του παιδιού, προσφέροντας υποστήριξη στις δυσκολίες που προκύπτουν από τα αισθητηριακά προβλήματα. Αυτό που έχει σημασία είναι η λειτουργικότητα και η σωστή υποστήριξη.
Σχετίζεται με παιδιά με ΔΑΦ;
Η αισθητηριακή υπερευαισθησία εμφανίζεται συχνά σε παιδιά με ΔΑΦ, αλλά μπορεί να υπάρχει και σε παιδιά χωρίς ΔΑΦ. Δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη αυτισμού. Ωστόσο, τα παιδιά με αυτισμό συχνά αντιμετωπίζουν προβλήματα ή δυσκολίες στην αισθητηριακή ολοκλήρωση, δηλαδή στη σωστή επεξεργασία των αισθητηριακών ερεθισμάτων από το περιβάλλον. Η κατάλληλη θεραπεία, όπως παρεμβάσεις αισθητηριακής ολοκλήρωσης, μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση αυτών των δυσκολιών και στη βελτίωση της καθημερινής λειτουργικότητας.
Γιατί «σήμερα τον ενοχλεί» και «αύριο όχι»;
Η ευαισθησία αλλάζει με την κόπωση, το άγχος, τον ύπνο και το πόσο φορτωμένο είναι το περιβάλλον. Τα προβλήματα ή οι δυσκολίες στην αισθητηριακή επεξεργασία μπορεί να επηρεάσουν τη διάρκεια και την ένταση των συμπτωμάτων. Δεν είναι ασυνέπεια χαρακτήρα, είναι διακύμανση αντοχής.
Πρέπει να το «εκθέτω» για να συνηθίσει;
Η απότομη έκθεση χωρίς ρύθμιση μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα ή δυσκολίες, επιδεινώνοντας τις αντιδράσεις του παιδιού. Η κατάλληλη θεραπεία και η σταδιακή, ελεγχόμενη έκθεση με υποστήριξη και επιλογές μπορεί να βοηθήσει σημαντικά, προσφέροντας αίσθηση ασφάλειας και βελτιώνοντας τη διαχείριση των αισθητηριακών ερεθισμάτων.
Να χρησιμοποιώ ακουστικά προστασίας ή θα γίνει εξάρτηση;
Τα ακουστικά δεν είναι «κακή συνήθεια». Είναι εργαλείο που μπορεί να βοηθήσει στη μείωση των προβλημάτων ή δυσκολιών που προκαλούνται από την αισθητηριακή υπερευαισθησία στα παιδιά, ειδικά όταν πρόκειται για υπερευαισθησία στον ήχο. Όταν μειώνουν την υπερφόρτωση, επιτρέπουν στο παιδί να συμμετέχει. Η χρήση τους μπορεί να γίνεται στοχευμένα, όχι μόνιμα.
Τι κάνω σε έκρηξη απορρύθμισης;
Πρώτα ασφάλεια και μείωση ερεθισμάτων (χώρος, φως, θόρυβος). Μετά, λίγα λόγια και ήρεμη παρουσία. Η λογική συζήτηση γίνεται αφού επανέλθει η ρύθμιση.
Η κατάλληλη θεραπεία και υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στη διαχείριση των προβλημάτων ή δυσκολιών που προκύπτουν κατά την απορρύθμιση, προσφέροντας στα παιδιά τα κατάλληλα εργαλεία για να ανταποκριθούν αποτελεσματικά στις αισθητηριακές προκλήσεις.
Πότε χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό;
Όταν η υπερευαισθησία επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητά σας, όπως τον ύπνο, το φαγητό, τη σχολική λειτουργία, τις εξόδους ή την αυτορρύθμιση, ή όταν οδηγεί σε συχνές απορρυθμίσεις, είναι σημαντικό να ζητήσετε αξιολόγηση από ειδικό. Η εργοθεραπευτική αξιολόγηση μπορεί να εντοπίσει προβλήματα ή δυσκολίες που αντιμετωπίζει το παιδί σας και να προτείνει κατάλληλη θεραπεία που μπορεί να βοηθήσει αποτελεσματικά το παιδί σας.
Τι να πω στο σχολείο;
Ενημερώστε το σχολείο για τα προβλήματα ή τις δυσκολίες που μπορεί να επηρεάσουν το παιδί σας στην καθημερινότητά του. Ζητήστε συγκεκριμένες προσαρμογές: θέση μακριά από θόρυβο, δυνατότητα μικρού διαλείμματος, ήρεμο σημείο σε εκδηλώσεις, προειδοποίηση πριν από δυνατούς ήχους. Η συνεργασία με το σχολείο μπορεί να μειώσει την ένταση και να βοηθήσει το παιδί σας να διαχειριστεί καλύτερα τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει.
Μπορεί να σχετίζεται με άγχος;
Ναι. Το άγχος μπορεί να επηρεάσει την ένταση των προβλημάτων ή δυσκολιών που σχετίζονται με την αισθητηριακή υπερευαισθησία στα παιδιά, κάνοντας το νευρικό σύστημα πιο «σε επιφυλακή» και τα ερεθίσματα να βιώνονται πιο έντονα. Η υποστήριξη πρέπει να περιλαμβάνει και ρύθμιση άγχους, όχι μόνο αλλαγές στο περιβάλλον, καθώς η κατάλληλη θεραπεία μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση του άγχους και στη μείωση των αισθητηριακών δυσκολιών.
Πρωτότυπο περιεχόμενο από την ομάδα συγγραφής του Upbility. Απαγορεύεται η αναπαραγωγή αυτού του άρθρου, εν όλω ή εν μέρει, χωρίς αναφορά στον εκδότη.
Βιβλιογραφία
- Dunn, W. (1997). The Impact of Sensory Processing Abilities on the Daily Lives of Young Children.
- Miller, L. J., Anzalone, M. E., Lane, S. J., Cermak, S. A., & Osten, E. T. (2007). Concept evolution in sensory integration: A proposed nosology.
- Schaaf, R. C., & Mailloux, Z. (2015). Clinician’s Guide for Implementing Ayres Sensory Integration.
- Ayres, A. J. (2005). Sensory Integration and the Child.
- Baranek, G. T. (2002). Efficacy of sensory and motor interventions for children with autism.
- Center on the Developing Child, Harvard University. Self-Regulation and Sensory Processing Resources.
