Η φωνή ενός παιδιού είναι μέρος της προσωπικότητάς του. Μέσα από αυτήν γελά, φωνάζει στο παιχνίδι, τραγουδά, διεκδικεί, αφηγείται ιστορίες, εκφράζει ενθουσιασμό, θυμό, χαρά ή κούραση. Γι’ αυτό, όταν η φωνή του αρχίζει να ακούγεται συχνά βραχνή, κουρασμένη, πιεσμένη ή αδύναμη, πολλοί γονείς αναρωτιούνται αν πρόκειται για κάτι παροδικό ή για ένδειξη μιας δυσκολίας που χρειάζεται προσοχή.
Η βραχνάδα στα παιδιά δεν είναι σπάνια. Μπορεί να εμφανιστεί μετά από ένα κρυολόγημα, έπειτα από έντονο παιχνίδι, μετά από πολλές φωνές στην αυλή ή ύστερα από παρατεταμένο βήχα. Σε αρκετές περιπτώσεις, η φωνή επανέρχεται μόνη της όταν το παιδί ξεκουραστεί, ενυδατωθεί και περάσει η ίωση. Όταν όμως η βραχνάδα επιμένει, επανέρχεται συχνά ή συνοδεύεται από έντονη φωνητική κόπωση, τότε είναι σημαντικό να εξεταστεί πιο προσεκτικά.
Η παιδική δυσφωνία αφορά αλλαγές στην ποιότητα, στην ένταση, στο ύψος ή στην αντοχή της φωνής. Δεν σημαίνει απαραίτητα κάτι σοβαρό, αλλά δείχνει ότι ο τρόπος με τον οποίο το παιδί χρησιμοποιεί τη φωνή του ή η κατάσταση του φωνητικού μηχανισμού χρειάζεται αξιολόγηση. Η λογοθεραπευτική παρέμβαση μπορεί να βοηθήσει το παιδί να μάθει να χρησιμοποιεί τη φωνή του πιο λειτουργικά, πιο άνετα και με λιγότερη καταπόνηση, πάντα σε συνεργασία με την κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση όταν αυτή είναι απαραίτητη.
Βασικά Σημεία-κλειδιά
- Η βραχνή φωνή στα παιδιά μπορεί να είναι παροδική, αλλά όταν επιμένει ή επανέρχεται συχνά χρειάζεται διερεύνηση.
- Η παιδική δυσφωνία μπορεί να σχετίζεται με έντονη χρήση φωνής, φωνητική κόπωση, κακή φωνητική υγιεινή ή οργανικούς παράγοντες.
- Η λογοθεραπευτική παρέμβαση βοηθά το παιδί να αναπτύξει πιο υγιείς φωνητικές συνήθειες και λειτουργική χρήση της φωνής στην καθημερινότητα.
Τι είναι η παιδική δυσφωνία;
Η παιδική δυσφωνία είναι η διαταραχή ή η αλλοίωση της φωνής του παιδιού. Μπορεί να αφορά τη χροιά, την ένταση, το ύψος, τη σταθερότητα ή την αντοχή της φωνής. Ένα παιδί με δυσφωνία μπορεί να ακούγεται βραχνό, τραχύ, πιεσμένο, αδύναμο ή σαν να μιλά με προσπάθεια. Μπορεί επίσης να παρουσιάζει συχνές αλλαγές στη φωνή του μέσα στη μέρα.
Η δυσφωνία δεν είναι το ίδιο με μια απλή, προσωρινή αλλαγή φωνής μετά από ίωση. Όλα τα παιδιά μπορεί να βραχνιάσουν περιστασιακά. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι η διάρκεια, η συχνότητα και η επίδραση της δυσκολίας στην καθημερινή επικοινωνία. Αν η φωνή του παιδιού ακούγεται συχνά αλλοιωμένη ή αν το παιδί κουράζεται όταν μιλά, τότε χρειάζεται προσεκτική παρατήρηση.
Η φωνή παράγεται μέσα από τη συνεργασία της αναπνοής, των φωνητικών χορδών και των αντηχείων του σώματος. Όταν το παιδί χρησιμοποιεί υπερβολική πίεση, φωνάζει συχνά, μιλά για πολλή ώρα χωρίς ανάπαυση ή καθαρίζει επανειλημμένα τον λαιμό του, ο φωνητικός μηχανισμός μπορεί να καταπονηθεί. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτή η καταπόνηση οδηγεί σε επίμονη βραχνάδα ή σε φωνητικές αλλοιώσεις που χρειάζονται υποστήριξη.
Πώς ακούγεται μια βραχνή ή δυσφωνική φωνή;
Η βραχνάδα είναι ίσως το πιο αναγνωρίσιμο σημάδι. Η φωνή ακούγεται τραχιά, «σπασμένη» ή λιγότερο καθαρή από ό,τι συνήθως. Κάποια παιδιά ακούγονται σαν να έχουν συνεχώς κρυολόγημα, ακόμη και όταν είναι υγιή. Άλλα μιλούν με ένταση, σαν να πιέζουν τη φωνή τους για να ακουστούν.
Η δυσφωνία μπορεί επίσης να φαίνεται μέσα από φωνητική κόπωση. Το παιδί μπορεί να ξεκινά τη μέρα με σχετικά καθαρή φωνή, αλλά όσο περνούν οι ώρες η φωνή να γίνεται πιο βραχνή. Μπορεί να παραπονιέται ότι ο λαιμός του το ενοχλεί, ότι κουράζεται όταν μιλά ή ότι δεν μπορεί να τραγουδήσει όπως πριν.
Σε άλλες περιπτώσεις, η φωνή μπορεί να είναι πολύ χαμηλή ή πολύ δυνατή, μονότονη ή ασταθής. Μπορεί να «σβήνει» στη μέση μιας πρότασης ή να παρουσιάζει απότομες αλλαγές. Όλα αυτά είναι στοιχεία που βοηθούν γονείς, εκπαιδευτικούς και ειδικούς να καταλάβουν αν η φωνή λειτουργεί άνετα ή αν χρειάζεται υποστήριξη.
Συχνές αιτίες βραχνής φωνής στα παιδιά
Η βραχνή φωνή μπορεί να οφείλεται σε διαφορετικούς παράγοντες. Ένας συχνός λόγος είναι η έντονη ή λανθασμένη χρήση της φωνής. Παιδιά που φωνάζουν πολύ στο παιχνίδι, μιλούν δυνατά για να ακουστούν, μιμούνται ήχους με ένταση, ουρλιάζουν συχνά ή χρησιμοποιούν πιεσμένη φωνή μπορεί να καταπονούν τις φωνητικές τους χορδές.
Οι λοιμώξεις του ανώτερου αναπνευστικού μπορούν επίσης να προκαλέσουν προσωρινή βραχνάδα. Μετά από κρυολόγημα, λαρυγγίτιδα ή έντονο βήχα, η φωνή μπορεί να χρειαστεί λίγες ημέρες για να επανέλθει. Αν όμως η βραχνάδα παραμένει για εβδομάδες ή επιστρέφει συχνά, δεν πρέπει να θεωρείται αυτόματα φυσιολογική.
Άλλοι παράγοντες μπορεί να είναι οι αλλεργίες, η γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, η συχνή ανάγκη για καθάρισμα του λαιμού, το ξηρό περιβάλλον, η ανεπαρκής ενυδάτωση ή οργανικές αλλοιώσεις στις φωνητικές χορδές, όπως οζίδια. Η ακριβής αιτία δεν μπορεί να προσδιοριστεί μόνο από την ακρόαση της φωνής. Γι’ αυτό, όταν η δυσφωνία επιμένει, η αξιολόγηση από ΩΡΛ είναι σημαντική.
Πότε η βραχνάδα πρέπει να μας ανησυχήσει;
Η περιστασιακή βραχνάδα μετά από έντονη χρήση φωνής ή ίωση συνήθως δεν χρειάζεται πανικό. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου οι γονείς καλό είναι να ζητήσουν καθοδήγηση. Αν η βραχνή φωνή διαρκεί πολλές εβδομάδες, αν δεν βελτιώνεται, αν χειροτερεύει ή αν επανέρχεται πολύ συχνά, χρειάζεται διερεύνηση.
Προσοχή χρειάζεται επίσης όταν το παιδί χάνει συχνά τη φωνή του, όταν πονά ή κουράζεται μιλώντας, όταν δυσκολεύεται να ακουστεί στην τάξη ή όταν αποφεύγει δραστηριότητες όπως τραγούδι, ανάγνωση δυνατά ή συμμετοχή σε συζητήσεις. Η φωνή είναι βασικό εργαλείο κοινωνικής και σχολικής συμμετοχής. Όταν η δυσφωνία αρχίζει να περιορίζει το παιδί, δεν πρέπει να αγνοείται.
Επείγουσα ή άμεση ιατρική εκτίμηση χρειάζεται αν η αλλαγή στη φωνή συνοδεύεται από δυσκολία στην αναπνοή, δυσκολία στην κατάποση, πόνο, αιμόπτυση, απότομη απώλεια φωνής χωρίς εμφανή λόγο ή άλλα ανησυχητικά συμπτώματα. Σε κάθε περίπτωση, η επίμονη δυσφωνία πρέπει να αξιολογείται ιατρικά πριν σχεδιαστεί θεραπευτική παρέμβαση στη φωνή.
Ο ρόλος του ΩΡΛ στην αξιολόγηση
Πριν ξεκινήσει μια λογοθεραπευτική παρέμβαση για τη φωνή, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τι συμβαίνει στον φωνητικό μηχανισμό. Ο ΩΡΛ μπορεί να εξετάσει τον λάρυγγα και τις φωνητικές χορδές και να διαπιστώσει αν υπάρχει οργανικός παράγοντας, φλεγμονή, οζίδια ή άλλη αιτία που επηρεάζει τη φωνή.
Η ιατρική αξιολόγηση δεν αναιρεί τον ρόλο του λογοθεραπευτή. Αντίθετα, τον καθοδηγεί. Ο λογοθεραπευτής χρειάζεται να γνωρίζει αν η δυσφωνία είναι κυρίως λειτουργική, οργανική ή μικτή, ώστε να επιλέξει κατάλληλες τεχνικές και στόχους. Η συνεργασία ΩΡΛ και λογοθεραπευτή είναι συχνά καθοριστική για την ασφαλή και αποτελεσματική παρέμβαση.
Για τους γονείς, η αξιολόγηση προσφέρει επίσης ηρεμία. Αντί να μαντεύουν γιατί η φωνή του παιδιού είναι βραχνή, μπορούν να έχουν σαφέστερη εικόνα και συγκεκριμένες οδηγίες. Αυτό βοηθά να αποφευχθούν λανθασμένες πρακτικές, όπως η υπερβολική πίεση στο παιδί να «μη μιλά καθόλου» ή η χρήση μη κατάλληλων λύσεων χωρίς καθοδήγηση.
Πώς βοηθά η λογοθεραπευτική παρέμβαση;
Η λογοθεραπευτική παρέμβαση στην παιδική δυσφωνία δεν είναι απλώς μια σειρά από «ασκήσεις φωνής». Είναι μια ολοκληρωμένη διαδικασία που βοηθά το παιδί να κατανοήσει τη φωνή του, να αναγνωρίσει πότε τη χρησιμοποιεί με ένταση και να μάθει πιο λειτουργικούς τρόπους ομιλίας.
Ο λογοθεραπευτής μπορεί να δουλέψει με το παιδί πάνω στη φωνητική υγιεινή, στη σωστή αναπνοή, στη μείωση της φωνητικής πίεσης, στην πιο άνετη έναρξη της φώνησης και στην καλύτερη ρύθμιση της έντασης. Ανάλογα με την ηλικία, οι δραστηριότητες μπορούν να γίνουν μέσα από παιχνίδι, εικόνες, ιστορίες, σωματική επίγνωση και πρακτικές καθημερινές εφαρμογές.
Σημαντικό μέρος της παρέμβασης είναι η γενίκευση. Δεν αρκεί το παιδί να χρησιμοποιεί πιο άνετη φωνή μέσα στη συνεδρία. Χρειάζεται να μάθει να τη χρησιμοποιεί στο σπίτι, στο σχολείο, στο παιχνίδι και στις κοινωνικές του επαφές. Γι’ αυτό, η συμμετοχή των γονέων και, όπου είναι δυνατό, των εκπαιδευτικών είναι πολύ σημαντική.
Φωνητική υγιεινή για παιδιά
Η φωνητική υγιεινή αφορά συνήθειες που προστατεύουν τη φωνή και μειώνουν την καταπόνηση. Για τα παιδιά, πρέπει να παρουσιάζεται με απλό και πρακτικό τρόπο. Δεν βοηθά να τους λέμε απλώς «μη φωνάζεις». Χρειάζεται να τους δείξουμε τι μπορούν να κάνουν αντί για αυτό.
Μια βασική συνήθεια είναι η επαρκής ενυδάτωση. Το νερό βοηθά τον φωνητικό μηχανισμό να λειτουργεί πιο άνετα. Επίσης, είναι χρήσιμο να μειώνεται το συχνό καθάρισμα του λαιμού, γιατί μπορεί να επιβαρύνει τις φωνητικές χορδές. Αν το παιδί νιώθει ενόχληση, μπορεί να μάθει εναλλακτικές, όπως να πιει λίγο νερό ή να καταπιεί απαλά.
Η μείωση των φωνών είναι επίσης σημαντική, αλλά πρέπει να γίνεται ρεαλιστικά. Ένα παιδί δεν μπορεί να σταματήσει να παίζει ή να εκφράζεται. Μπορεί όμως να μάθει να πλησιάζει τον συνομιλητή αντί να φωνάζει από μακριά, να χρησιμοποιεί σήματα στο παιχνίδι ή να κάνει φωνητικά διαλείμματα μετά από έντονη χρήση.
Πώς μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς στο σπίτι;
Οι γονείς παίζουν καθοριστικό ρόλο, γιατί η φωνή χρησιμοποιείται κυρίως στην καθημερινότητα. Το πρώτο βήμα είναι η παρατήρηση χωρίς πανικό και χωρίς συνεχείς παρατηρήσεις. Αν το παιδί ακούει όλη μέρα «μη φωνάζεις», μπορεί να νιώσει ότι κάνει κάτι λάθος, χωρίς να ξέρει τι να κάνει διαφορετικά.
Είναι πιο βοηθητικό να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον που μειώνει την ανάγκη για φωνές. Αν η τηλεόραση παίζει δυνατά, αν όλοι μιλούν από δωμάτιο σε δωμάτιο ή αν το παιδί χρειάζεται να φωνάζει για να ακουστεί, τότε η φωνή του καταπονείται περισσότερο. Οι γονείς μπορούν να ενθαρρύνουν την επικοινωνία από κοντινή απόσταση και πιο ήρεμο τόνο μέσα στο σπίτι.
Μπορούν επίσης να δίνουν οι ίδιοι πρότυπο υγιούς χρήσης φωνής. Τα παιδιά μιμούνται τον τρόπο που μιλούν οι ενήλικες. Αν στο σπίτι χρησιμοποιείται συχνά έντονη φωνή, το παιδί θα θεωρεί ότι αυτός είναι ο φυσικός τρόπος επικοινωνίας. Αντίθετα, ένα ήρεμο φωνητικό περιβάλλον βοηθά τη φωνητική ρύθμιση.
Πώς μπορεί να βοηθήσει το σχολείο;
Το σχολείο είναι περιβάλλον με πολλές φωνητικές απαιτήσεις. Το παιδί μιλά στην τάξη, παίζει στο διάλειμμα, συμμετέχει σε ομαδικές δραστηριότητες, τραγουδά ή διαβάζει δυνατά. Αν έχει δυσφωνία, μπορεί να δυσκολεύεται να ακουστεί ή να κουράζεται γρήγορα.
Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να βοηθήσουν μειώνοντας τις καταστάσεις όπου το παιδί χρειάζεται να φωνάζει. Για παράδειγμα, μπορούν να το ενθαρρύνουν να σηκώνει το χέρι αντί να μιλά δυνατά πάνω από άλλους, να μιλά όταν υπάρχει ησυχία και να χρησιμοποιεί μικρά διαλείμματα φωνής αν η φωνή του κουράζεται. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να χρειάζεται προσαρμογή σε δραστηριότητες που απαιτούν παρατεταμένη δυνατή ομιλία.
Η συνεργασία ανάμεσα σε γονείς, εκπαιδευτικούς, ΩΡΛ και λογοθεραπευτή βοηθά ώστε οι οδηγίες να είναι κοινές και ρεαλιστικές. Το παιδί δεν πρέπει να νιώθει ότι περιορίζεται ή τιμωρείται για τη φωνή του. Χρειάζεται να νιώθει ότι μαθαίνει να τη φροντίζει.
Τι να αποφεύγουμε όταν το παιδί έχει βραχνή φωνή;
Όταν ένα παιδί έχει δυσφωνία, είναι σημαντικό να αποφεύγονται πρακτικές που μπορεί να αυξήσουν την καταπόνηση. Η συνεχής φωνή σε υψηλή ένταση, οι κραυγές, οι μιμήσεις δυνατών ήχων, το παρατεταμένο τραγούδι με πίεση και το συχνό καθάρισμα του λαιμού μπορούν να επιβαρύνουν τη φωνή.
Πρέπει επίσης να αποφεύγονται οι υπερβολικές ή απόλυτες οδηγίες χωρίς ειδική καθοδήγηση. Η πλήρης σιωπή δεν είναι συνήθως ρεαλιστική για ένα παιδί και μπορεί να δημιουργήσει ένταση. Η φωνητική ανάπαυση, όταν χρειάζεται, πρέπει να γίνεται με οδηγίες ειδικού.
Δεν είναι επίσης σωστό να θεωρούμε ότι η βραχνάδα είναι πάντα «χαριτωμένη» ή φυσιολογική επειδή το παιδί είναι ζωηρό. Αν η φωνή είναι συστηματικά αλλοιωμένη, χρειάζεται διερεύνηση. Η φροντίδα της παιδικής φωνής είναι μέρος της συνολικής φροντίδας της επικοινωνίας του παιδιού.
Πότε χρειάζεται λογοθεραπευτική παρέμβαση;
Λογοθεραπευτική παρέμβαση μπορεί να χρειάζεται όταν η βραχνάδα είναι επίμονη, όταν η φωνή κουράζεται εύκολα, όταν το παιδί χρησιμοποιεί έντονη πίεση για να μιλήσει ή όταν η φωνή επηρεάζει την επικοινωνία του. Μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη όταν ο ΩΡΛ εντοπίσει φωνητική καταπόνηση, οζίδια ή λειτουργική δυσκολία στη χρήση της φωνής.
Η παρέμβαση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν το παιδί δεν έχει επίγνωση των φωνητικών του συνηθειών. Πολλά παιδιά δεν καταλαβαίνουν ότι φωνάζουν ή ότι πιέζουν τη φωνή τους. Μέσα από κατάλληλες δραστηριότητες, μπορούν να μάθουν να αναγνωρίζουν τη διαφορά ανάμεσα σε άνετη και πιεσμένη φωνή.
Η λογοθεραπεία βοηθά επίσης στην πρόληψη της επιδείνωσης. Όσο νωρίτερα μάθει το παιδί λειτουργικές συνήθειες, τόσο πιο εύκολα μπορεί να προστατεύσει τη φωνή του στην καθημερινή ζωή.
Ένα χρήσιμο υλικό για οργανωμένη παρέμβαση
Για λογοθεραπευτές και ειδικούς που αναζητούν ένα πρακτικό πλαίσιο αξιολόγησης και παρέμβασης, το βιβλίο «Λογοθεραπευτική Παρέμβαση στην Παιδική Δυσφωνία» της Upbility μπορεί να αξιοποιηθεί ως οργανωμένο εργαλείο κλινικής υποστήριξης. Το υλικό εστιάζει σε παιδιά ηλικίας 4 έως 10 ετών και συνδυάζει θεωρητική κατανόηση με πρακτικές δραστηριότητες για τη λειτουργική χρήση της φωνής.
Συμπέρασμα
Η βραχνή φωνή στα παιδιά μπορεί να είναι κάτι προσωρινό, αλλά όταν επιμένει ή επανέρχεται συχνά χρειάζεται προσοχή. Η παιδική δυσφωνία δεν αφορά μόνο το πώς ακούγεται η φωνή. Αφορά την άνεση, την αντοχή, τη συμμετοχή και την επικοινωνία του παιδιού στην καθημερινή του ζωή.
Με σωστή ιατρική αξιολόγηση, λογοθεραπευτική καθοδήγηση και υποστήριξη στο σπίτι και στο σχολείο, το παιδί μπορεί να μάθει να χρησιμοποιεί τη φωνή του με πιο υγιή και λειτουργικό τρόπο. Ο στόχος δεν είναι να περιοριστεί η έκφρασή του, αλλά να προστατευτεί η φωνή του, ώστε να συνεχίσει να επικοινωνεί με άνεση, αυτοπεποίθηση και χαρά.
Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Τι είναι η παιδική δυσφωνία;
Η παιδική δυσφωνία είναι η αλλοίωση της φωνής του παιδιού ως προς την ποιότητα, την ένταση, το ύψος ή την αντοχή της. Μπορεί να εμφανίζεται ως βραχνάδα, τραχιά φωνή, φωνητική κόπωση, αδύναμη φωνή ή δυσκολία στη σταθερή χρήση της φωνής.
Είναι φυσιολογικό ένα παιδί να έχει βραχνή φωνή;
Η παροδική βραχνάδα μετά από κρυολόγημα, βήχα ή έντονη χρήση φωνής μπορεί να εμφανιστεί σε πολλά παιδιά. Αν όμως η βραχνάδα επιμένει για εβδομάδες, επανέρχεται συχνά ή επηρεάζει την επικοινωνία του παιδιού, χρειάζεται αξιολόγηση.
Πρέπει πρώτα να δει το παιδί ΩΡΛ;
Ναι, όταν η δυσφωνία είναι επίμονη ή ανησυχητική, είναι σημαντικό να προηγηθεί ή να συνυπάρξει αξιολόγηση από ΩΡΛ. Ο ειδικός μπορεί να εξετάσει τις φωνητικές χορδές και να καθοδηγήσει την κατάλληλη αντιμετώπιση.
Πώς βοηθά ο λογοθεραπευτής στην παιδική δυσφωνία;
Ο λογοθεραπευτής βοηθά το παιδί να αναπτύξει πιο λειτουργικές φωνητικές συνήθειες. Δουλεύει πάνω στη φωνητική υγιεινή, στην αναπνοή, στη μείωση της φωνητικής πίεσης, στην άνετη χρήση της φωνής και στη γενίκευση αυτών των δεξιοτήτων στην καθημερινότητα.
Τι μπορώ να κάνω στο σπίτι για να προστατεύσω τη φωνή του παιδιού;
Μπορείτε να ενθαρρύνετε την ενυδάτωση, να μειώσετε τις καταστάσεις όπου το παιδί χρειάζεται να φωνάζει, να μιλάτε από κοντινή απόσταση, να περιορίσετε τον έντονο θόρυβο στο περιβάλλον και να δίνετε πρότυπο ήρεμης φωνητικής χρήσης.
Πότε η βραχνή φωνή χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση;
Άμεση ιατρική εκτίμηση χρειάζεται αν η βραχνάδα συνοδεύεται από δυσκολία στην αναπνοή, δυσκολία στην κατάποση, έντονο πόνο, απότομη απώλεια φωνής χωρίς εμφανή λόγο ή άλλα ανησυχητικά συμπτώματα. Επίμονη βραχνάδα που δεν βελτιώνεται πρέπει επίσης να αξιολογείται.
Πρωτότυπο περιεχόμενο από την ομάδα συγγραφής του Upbility. Απαγορεύεται η αναπαραγωγή αυτού του άρθρου, εν όλω ή εν μέρει, χωρίς αναφορά στον εκδότη.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
- American Academy of Otolaryngology Head and Neck Surgery Foundation. Clinical Practice Guideline: Hoarseness Dysphonia Update.
- American Speech Language Hearing Association. Voice Disorders.
- Boone, D. R., McFarlane, S. C., Von Berg, S. L., & Zraick, R. I. The Voice and Voice Therapy.
- Colton, R. H., Casper, J. K., & Leonard, R. Understanding Voice Problems.
- Stemple, J. C., Roy, N., & Klaben, B. K. Clinical Voice Pathology: Theory and Management.
- Verdolini Abbott, K. Lessac Madsen Resonant Voice Therapy.
